Eternal Sunshine of my not so spotless mind

Bordwell en Thompson schrijven in hun boek Film Art (2004, p60-63) dat een film op verschillende niveaus kan worden bekeken. In deze analyse over de film 'Eternal Sunshine of the Spotless Mind wil ik het aan de hand van het fragment tussen minuut 46 en 48 hebben over het niveau van de hoofdpersoon, en de ontwikkeling die hij doormaakt.
Het fragment is in de plot het laatste, maar in de story het eerste moment waarop de relatie tussen Joel en Clementine niet meer zo leuk lijkt te zijn. Ook begint Joel hier, tijdens het wis-proces, voor het eerst de link te zien tussen de stem die hij hoort praten over Clementine en de jongen die hij bij haar in de Boekhandel zag.
Bij het bekijken van het fragment valt mij op dat verschillende filmische middelen worden ingezet om de identiteit van het personage Joel te construeren. De belangrijkste middelen hierbij zijn naar mijn mening de mise en scène1,het geluid en de montage. Aan de hand van de volgende hoofdvraag wil ik onderzoeken hoe deze elementen samen werken in het construeren van Joel's identiteit: Op welke wijze worden de ontwikkelingen in het karakter van Joel in beeld gebracht door een interactie tussen de filmische middelen in deze scène?
De term filmische middelen is natuurlijk erg breed. Ik wil me echter niet op alle elementen uit de MES, de montage en het geluid richten; ik wil slechts enkele elementen eruit lichten die naar mijn mening dominant zijn in het proces. Daarbij wil ik aandacht besteden aan twee andere personages dan Joel. In het volgende zal ik geluid, MES en montage apart bespreken, waarna ik in ga op de personages Patrick en Clementine. Hierna zal ik tot een conclusie komen over de constructie van de identiteit van Joel.

Geluid

Dialoog
Buiten het vervreemdende effect van de begeleidende muziek is het non-diegetische geluid niet zo van belang. Het diegetische geluid, en dan voornamelijk de dialoog, hebben echter een belangrijke functie in dit fragment. Er zijn meerdere dialogen waar te nemen, in feite zijn er 4 lagen dialoog tegelijk te horen. De scène begint met de stem van Joel als verteller, hij 'leest' een stuk uit zijn dagboek voor. Dit gedeelte van de dialoog is offscreen, en de dialoog is intern omdat hij de tekst niet echt voorleest, maar zich herinnert wat hij geschreven heeft. Vervolgens is er een stukje dialoog te horen tussen Joel en Clementine, die in het restaurant aan het eten zijn. Dit is het gesprek zoals Joel het zich van dat moment herinnert. Dit wisselt nog een keer, waarna er een derde laag bij komt; die van Joel als toeschouwer en vooral commentator van zijn eigen droom2. Een zeer belangrijke vierde laag begint vervolgens als ‘offscreen noise’; het intoetsen van nummers op een telefoon. Dit wordt gevolgd door de stem van Patrick. Deze bevindt zich, zo wordt in het volgende shot duidelijk, in het appartement van Joel die op dat moment ligt te slapen. Deze soundbridge maakt de ruimtelijke relatie3 tussen shot 18 en shot 19 (4) duidelijk. Het telefoongesprek is vanaf dan de hele scène aanwezig, offscreen en in een specifiek timbre; de stemmen van Patrick en Clementine klinken alsof ze door de radio komen. Daarbij is de stem van Clementine veel zachter, omdat zij niet in het appartement van Joel aanwezig is.
Joel hoort de voor hem dan nog onbekende Patrick in het telefoongesprek Clementine aanspreken met Tangerine, een naam die alleen hij zou moeten kennen. Hierna hoort hij Stan Patrick bij zijn naam noemen. Als hij vervolgens aan tafel in het restaurant door het raam naar buiten wil kijken, ziet hij in plaats daarvan de boekhandel waar Clementine werkt. Deze herinnering is opgeroepen door de naam Patrick, hoewel Joel zich dit nog niet helemaal realiseert. Eerder in die boekhandel noemt Clementine de jongen aan de balie namelijk al Patrick, echter Joel ‘komt de herinnering net iets later binnen’.
De stem van Joel voorlezend uit zijn dagboek is half on- en half offscreen. Jim Carrey gebruikt hier een lagere stem dan in het (onscreen) restaurant-gesprek met Clementine, waardoor zijn stem zwaarmoedig wordt. Dit geeft een verschil aan in de tijd waarin de twee dialogen zich afspelen.

Mise en scène

Setting, kleur en licht
Het fragment begint het appartement van Joel, waar het licht flets en kil is. Dit geld ook voor de kleuren, de tinten zijn grauw en allemaal in dezelfde toon. In het volgende shot zit Joel met Clementine in het restaurant. Dit is in fel contrast met zijn appartement; veel felle kleuren en warm licht zorgen voor een gezellige sfeer, of in ieder geval een gezellige setting.
Hoewel de locatie waar het grootse deel van deze scène zich afspeelt niet veranderd, is er toch een verschil in setting, die versterkt wordt door verlichting. De scène speelt zich voornamelijk af in het restaurant waar Joel en Clementine regelmatig samen hebben gegeten. Echter er is een verschil tussen het begin van de scène, als de herinnering van Joel nog vers is, en het eind van de scène. Aan het begin van de scène zit het restaurant vol mensen, hoor je af en toe het geluid van bestek en dergelijke en is het sterk verlicht. Later, als het wisproces verder gevorderd is en Joel een flashback/flash-forward5 heeft gehad naar het moment waarop hij Clementine met een ander zag, zien we hem opnieuw in het restaurant. Echter nu zijn er geen andere klanten, is Clementine weg en staat alleen hun tafeltje er nog met alle spullen erop. Ook is de ruimte nu veel minder verlicht, de kleur van muren en dergelijke zijn warmer maar toch is er vooral leegte.
Ook de belichting van Joel is nu heel anders, hij is nog slechts van één kant belicht waardoor er grote schaduwen op zijn gezicht ontstaan (shot 27).

Mise en scène in ruimte en tijd
In het restaurant zitten Clementine en Joel tegenover elkaar. Achter Clementine is een raam wat naar de straat kijkt. Dit is nooit echt duidelijk te zien, het duidelijkst nog wanneer we door de ruit het restaurant in kijken en de straat erin weerspiegeld zien.(shot 11) Echter als Joel het telefoongesprek opmerkt en de naam Patrick heeft gehoord, komt er een shot van Clementine gevolgd door een pan naar rechts, waar we door de ruit ineens de boekhandel zien. De ruimte wordt hier gemanipuleerd, het raam van het restaurant fungeert als scheiding tussen de twee verschillende ruimtes. Het is echter niet alleen een vorm van perspectief6, het raam is in feite ook een scheiding tussen twee verschillende tijdstippen. De situatie in de boekhandel vindt in de story veel later plaats dan de situatie in het restaurant, echter omdat Joel in een droom-staat verkeert, legt hij een verband met wat hij in zijn appartement hoort en wat hij heeft meegemaakt.
Als we van shot 26 naar shot 27 gaan, zien we Joel eerst rechts in beeld in de boekhandel en daarna rechts in beeld in het restaurant. Dit is een overgang die duidelijk maakt dat Joel hier zichzelf heeft geobserveerd, maar eigenlijk ook zelf iets nieuws beleefde in de boekhandel. Omdat Joel in dit laatste shot helemaal rechts in beeld staat en zo precies het enige overgebleven tafeltje uit het zicht neemt, wordt de grote leegte van het restaurant in de linker helft van het scherm nog extra benadrukt. (shot 27)

Montage

Grafische relaties
In het begin zit een duidelijke grafische match van het eerste shot naar het tweede shot. Joel heeft in zijn dagboek een tekening gemaakt van een gezicht, opgebouwd uit groenten. (shot 2) In het volgende shot zien we deze groenten in dezelfde vorm op zijn bord liggen in het restaurant. (shot 3) Hoewel de vorm van dit gezicht en het gezicht op de tekening precies hetzelfde is, zit er toch een verschil in. In het restaurant bestaat het gezicht uit verschillende kleuren, terwijl het gezicht in Joel's dagboek maar één kleur heeft; donkerblauw7. Het gezicht blijft in het hele fragment een soort van motief. In shot 3 maakt de camera een pan naar rechts en omhoog, naar het gezicht van Clementine. Later in het fragment (shot 25) zien we Joel die probeert te achterhalen wie Patrick is. Hij weet echter nog niet precies wie de jongen is, Patrick heeft voor hem nog geen gezicht.
Door de grafische relatie in combinatie met de vertellende stem van Joel8 wordt duidelijk dat hij in zijn kamer zit te schrijven over wat er in het volgende shot gaande is, het diner met Clementine op 19 november 2003 in het restaurant.

Ruimtelijke relaties
Vanuit het restaurant kijkt Joel na het horen van het telefoongesprek en de naam Patrick ineens verbaasd door het raam. Eerst is de focus nog op de voorgrond, maar als deze verandert wordt duidelijk dat Joel zich naar een andere herinnering verplaatst. Die tweede herinnering wordt opgewekt door de geluiden in zijn appartement. Waar hij door het raam eerst de straat zag, bevindt zich nu namelijk ineens de boekhandel. Dit gebeurt meteen nadat Joel de naam Patrick heeft gehoord, wat een verband creëert tussen die naam en de herinnering van Joel aan het moment in de boekhandel.
Als Joel in de boekhandel wegloopt op zoek naar de 'self-help section', zien we dat weer door hetzelfde raam. Hierna zien we Joel weer vanuit het restaurant. (shot 27) Het raam is steeds de begrenzing van twee ruimtes, en in feite ook de grens tussen verschillende momenten in de tijd.

Temporele relaties 9
De temporele relaties in dit fragment zijn moeilijk te volgen, omdat er meerdere tijden door elkaar lopen. Er is het 'heden', dat zich afspeelt in het appartement van Joel waar hij ligt te slapen terwijl zijn geheugen gewist wordt door Stan en Patrick. Dan is er het 'heden' dat zich alleen afspeelt in Joel's bewustzijn. Als laatste zijn er twee 'verledens'; dat van het diner in het restaurant en dat van het moment in de boekhandel. Deze tijd/plaats combinaties overlappen elkaar; dromende Joel komt de Joel uit het verleden in de boekhandel tegen bijvoorbeeld.
Het gevolg van het door elkaar lopen van deze verschillende tijd/plaats combinaties, is dat er allerlei verbanden worden gelegd tussen personen, gebeurtenissen en herinneringen van Joel.

Personages

Clementine
Clementine is een heel kleurrijk personage. Dit is meteen aan het begin van de film bevestigd, als ze met een oranje trui en blauw haar over het strand loopt. Zij benadrukt dit ook zelf door te vertellen dat haar haarkleur regelmatig verandert. Dit heeft ook te maken met haar impulsiviteit, Clementine doet dingen niet doordacht maar in een opwelling. Zo ook het laten wissen van Joel uit haar geheugen. Clementine is letterlijk het tegenovergestelde van Joel; Joel is rustig, een beetje saai en onzeker. Waar Clementine door haar kleding als een kleurrijk persoon neer wordt gezet, is Joel's kleding, net zoals zijn karakter, bijna kleurloos en donker. Als Joel iets doet, doet hij dat bewust en doordacht. Clementine krijgt hem echter zo ver met haar mee te gaan in haar impulsiviteit. Clementine als personage bevestigd dus Joel's personage door zijn tegenovergestelde te zijn; Clementine als persoon heeft invloed op Joel's gedrag en persoonlijkheid. Ze voegt een hoop toe aan zijn identiteit. Dit wordt pijnlijk duidelijk tijdens het wissen van Joel's geheugen; Alle eerder genoemde elementen benadrukken de leegte die dit proces achterlaat in Joel.

Patrick
Patrick heeft in het begin voor Joel nog geen gezicht. Eerder heb ik gesproken over de reden hiervoor; Joel weet nog niet genoeg om zich te realiseren wie Patrick precies is. Er is echter nog een andere reden. Patrick is de nieuwe vriend van Clementine, en hij lijkt haar heel snel op een bepaalde manier te hebben versiert. Later in de film wordt duidelijk dat hij alle spullen van Joel heeft die met Clementine te maken hebben. Hij heeft als het ware Joel's identiteit gestolen. In het begin heeft Patrick nog geen gezicht, en ook nog niet echt een identiteit. Naarmate hij meer spullen van Joel gebruikt om Clementine voor zich te winnen, begint hij een identiteit aan te nemen, al is die dan van iemand anders. Op een later moment in de film is Patrick's gezicht bijna helemaal zichtbaar, alleen het deel bij zijn ogen is nog niet helemaal herkenbaar. Joel realiseert zich dan wie Patrick precies is, en dat hij zijn spullen heeft gestolen. Patrick heeft dan een gezicht, en een identiteit.

Conclusie

Hoe dragen al de voorafgaande elementen er nu bij aan Joel's identiteit? De verschillende dialogen staan voor verschillende momenten in Joel's leven. Het gesprek tijdens de twee herinneringen is de basis. De eerste herinnering is de herinnering die op dat moment gewist gaat worden. De tweede wordt opgeroepen door het telefoongesprek tussen Patrick en Clementine. Dit gesprek is een andere laag en deze zorgt ervoor dat Joel relaties gaat leggen tussen personen en momenten. De sound bridge, die bestaat uit het geluid van het intoetsen van een telefoonnummer, geeft aan dat terwijl Joel aan het restaurant denkt, in zijn appartement iemand aan het bellen is. Dit maakt nog een keer duidelijk dat Joel eigenlijk in zijn appartement ligt te slapen en de restaurantscène alleen maar in zijn droom is.
De relaties tussen tijd en plaats in dit fragment zijn erg ingewikkeld. Ze worden wat verduidelijkt door grafische relaties; De eerste twee shots zijn van Joel in zijn appartement, waar hij schrijft over de gebeurtenis in het restaurant. Vervolgens wordt door middel van de tekening in zijn dagboek en het gezicht op zijn bord in het restaurant duidelijk dat we die gebeurtenis nu gaan zien. Het gezicht wordt in de rest van het fragment een motief; het gezicht is een metafoor voor iemands identiteit en heeft vooral betrekking op Patrick, die de identiteit van Joel langzaam aan het stelen is, en Joel die zijn identiteit langzaam verliest.
Later maakt geluid duidelijk waarom we door de ruit van het restaurant ineens de boekhandel zien; de naam Patrick roept bij Joel die herinnering op. Hier werken montage en geluid samen. Joel gaat van de setting van het restaurant naar de boekhandel en weer terug naar het restaurant, waar de setting ineens veranderd is.
Deze verandering in setting komt overeen met de verandering in de identiteit van Joel. Tijdens het wisproces wordt Clementine uit zijn geheugen gewist. Dit zorgt er voor dat Joel, net als het restaurant, leger is worden. Hij verliest niet alleen Clementine uit zijn geheugen, maar door dat gemis verliest hij ook een deel van zichzelf. Het weinige licht en de leegte in het restaurant staan voor de leegte en somberheid in Joel. Deze somberheid wordt ook verduidelijkt door verschil in stemgeluid; In de voice-over is zijn stem veel zwaarder, en daardoor somberder, dan in de restaurantscène. De voice-over is van een later moment, een moment waarop Joel niet meer gelukkig is.
Joel is een onopvallend, bijna saai persoon. Dit wordt niet alleen duidelijk door de MES van zijn appartement maar ook door het personage Clementine. Clementine maakt hem tijdens hun relatie wat losser en vrolijker. Als hij haar langzaam kwijt raakt uit zijn geheugen veranderd hij weer in een somberder, saaier persoon, omdat zij een deel van hem was wat hij nu kwijt is. Ondertussen verliest hij ook zijn identiteit doordat die wordt overgenomen door Patrick. Hier komt hij langzaam achter. In deze scène heeft hij nog niet alle connecties gezien, hoewel ze er al wel zijn, in zijn geheugen.

Literatuur

Bordwell, D. & K. Thompson, Film Art. An Introduction. 7st edition. Boston etc. 2004.

Eternal Sunshine of my not so spotless mind

zondag 20 september 2009

My future!

dinsdag 13 november 2007

Constructie van identiteit in de film Eternal Sunshine of the Spotless Mind

Noten

Bijlage 1: Shotlist

Bijlage 2: Transcriptie dialoog

Bijlage 3: Scène opbouw